آیین نگارش رایانه‌ای

آيين نگارش رايانه‌اي

زبان فارسي با داشتن منابع سرشار ادبي و حکمي، از زيباترين زبانهايي است که امروز بشر به آن سخن مي‌گويد. اين زبان با وجود آنکه متاسفانه امروزه گستردگي سابق را ندارد (براي مثال زبان بخشهايي از آسياي ميانه و هند و خاورميانه سابقا فارسي بوده و امروز نيست)، اما گنجينه غني ادبي آن مانند ديوان حافظ، مثنوي مولوي، گلستان و بوستان سعدي و ...، هنوز هم از اقصي نقاط جهان علاقمنداني را به خود جذب مي‌کند.
زبان فارسي بر خلاف زبان عربي، در طول تاريخ دگرگونيهاي زيادي را شاهد بوده و اگرچه بخشهاي زيادي از آن حفظ شده، اما امروز، هم خط فارسي عاريتي است و هم بسياري از واژه‌هاي معمول مورد استفاده مردم! بطوريکه گاه با وجود مهجور نبودن يک کلمه اصيل فارسي باز هم گوينده و نويسنده، واژه‌هاي هم‌معناي عربي يا انگليسي را بکار مي‌برد. نتيجه آن اينست که براي فارسي‌زبان امروز شعر سده سوم، چهارم و پنجم هجري (مانند آثار خاقاني و رودکي) سنگين است اما مثلا عربها به راحتي شعر و متن پيش از اسلام را مي‌خوانند. البته اين نوع نوشتار و گفتار به دليل آنکه سالهاست شايع شده، به عنوان قالب کنوني زبان فارسي پذيرفته شده است و به عقيده بسياري آن را زيباتر و پربارتر نموده و ظرفيت آن را بالاتر برده است. اما آنچه مسلم مي‌نمايد آن است که سرنوشت و مسير آينده اين زبان هنوز هم در دست ما ايرانيان است و اگرچه در بسياري موارد چشم ما به عملکرد غرب است اما درباره آنچه معلق و مربوط به ماست انتظار از بيگانه، کاري بيهوده است.
مدتي پيش در حين توضيح يک مساله براي يکي از دوستانم به قدري کلمه انگيسي بکار بردم که حالم بد شد، بعد که به سراغ تالار آمدم آنقدر غلطهاي املايي و نگارشي و دستوري به چشمم آمد که تصميم گرفتم حتما کاري انجام دهم. مسلما بنده در زمينه زبان و ادبيات فارسيبه اندازه يک فراغ‌التحصيل اين رشته اطلاعات ندارم و هرچه مي‌دانم يا مي‌نويسم با توجه به رشته دانشگاهي‌ام و ارتباط آن با زبان فارسي در بحثهايي مثل بازيابي اطلاعات، پردازش گفتار و نوشتار است. اينجا هم قرار نيست خيلي بحث تخصصي باشد و نظر به اينکه ارتباط ما مجازي و تحت وب است، پيشنهاد مي‌کنم درباره «آنچه از آيين نگارش فارسي در رايانه بايد همه بدانيم» بحث کنيم تا بتوانيم از بحثهاي انجام شده، هم تجارب و دانش خود را به اشتراک بگذاريم و در ضمن در حفظ زبان فارسي ابتدا از خود شروع کنيم. فکر مي‌کنم در بين دوستان هم کساني با تخصص زبان فارسي وجود داشته باشند که علاوه بر تصحيح اشتباهات اين موضوع، ما را هم به فيض برسانند. همينطور از دوستانم usofan و mhaji هم که در پايان‌نامه ارشد خود با دستور فارسي دست و پنجه نرم مي‌کردند و مقالاتي هم در اين باره دارند تقاضا مي‌کنم تجربياتشان را در اختيار ما بگذارند و از منحرف شدن بحث جلوگيري کنند.

دشواريها و تفاوتهاي نگارش فارسي (تايپ فارسي؛ در مقابل نوشت و نوشتن و نوشتار فارسي، اگر جايگزين ديگري وجود دارد ما را هم بي‌نصيب نگذاريد) با توجه به چسبيدن حروف به هم و عدم وجود يک دستور جامع براي دستور خط آن، بر کسي پوشيده نيست. حتي با وجود انتشار يک دستور خط پر از اشکال و ايراد توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسي و ابداع نويسه‌هايي (کاراکتر) چون فاصله مجازي يا نيم‌فاصله (ZWNJ: Zero Width Non Joiner)؛ مثلا در «مي‌شود»، و اتصال مجازي يا نيم‌فاصله چسبان (ZWJ: Zero Width Joiner)؛ مثلا در «ه‍.ش»، هنوز کساني که سعي در درست نگاشتن کنند يا حتي دغدغه و نگراني آن را داشته باشند بسيار کم است. متاسفانه در کلاسهايي که تحت عنوان «آموزش تايپ فارسي» يا «ماشين‌نويسي» داير مي‌شود، تنها به آموزش نحوه کار با نرم‌افزار MS Office Word بسنده مي‌شود و نه از آيين نگارش فارسي خبري هست و نه از آموزش قالبهاي نوشتاري فارسي (مانند قالب نامه اداري، مقاله، گزارش فني و ...)!
بررسي ريشه‌اي اين موضوع ما را به رويدادهاي عام مي‌رساند. با انتقال علوم و تکنولوژي جديد، با مواردي مواجه مي‌شويم که از ابتدا براي ما طراحي نشده‌اند و ما به عنوان استفاده کننده تنها بايد خود را با آن تطابق دهيم. اين تطابق معمولا شتابزده و بدون دورانديشي و اعمال نظر صاحب‌نظران است و عموما وقتي به فکر آن مي‌افتيم که ديگر دير شده و کار از کار گذشته است. متاسفانه عليرغم تبليغات مضحکي که درباره پيشرفتهاي علمي از رسانه‌ها مي‌شود، روندي که از صفويه با رو آوردن به اخباري‌گري و دوري از علوم استدلالي باعث عقب ماندن ما و يکه‌تازي ديگران در علوم رياضي و تجربي شد،‌ امروز به شکلي ديگر با برنامه‌ريزي غلط و تکيه بر نفت و مغرور بودن به آن ادامه دارد. اين تفکر که «وقتي با نفت مي‌توان همه چيز خريد، پس چه نيازي به نوآوري و تلاش است و بايد تنها مردم را سرگرم نمود» هنوز بر تصميمات مديران سايه انداخته است. مثال واضح آن، ادعاهايي است که در مورد دولت الکترونيک مي‌شود در حاليکه قيمت بالا و زمان طولاني پاسخ به تقاضاي اتصال و سرعت پايين خط و محدوديتهاي موجود که دانسته و عامدانه انجام مي‌شود، عملکردي برعکس ادعاها را نشان مي‌دهد. يا سروصداي فراوان درباره سيستم عامل ملي و هزينه‌هاي زياد آن، تضادي آشکار با سرمايه‌گذاري و اجبار ادارات و ارگانهاي دولتي به آموزشهاي ICDL مبتني بر محصولات مايکروسافت و توسعه نرم‌افزارهاي مبتني بر سيستم عامل ويندوز نشان مي‌دهد.
در زمينه مورد بحث ما نيز وضع به همين منوال است. از ناهماهنگي بسيار در طراحي ساده‌ترين و ابتدايي‌ترين ابزار نگارش يعني صفحه کليد فارسي تا انتخاب جايگزينهاي مناسب براي کلمات فني و آموزشهاي اصولي و صحيح کاربري ضعف مديريت و برنامه‌ريزي صحيح و دلسوزانه مشهود است. شايد براي همه ما يک رويا باشد که روزي وقتي رايانه خانگي خود را روشن کنيم روي صفحه نمايش فقط واژه‌ها و جملات فارسي را ببينيم و کوچک و بزرگ ما براي انجام کارهاي عمومي با رايانه نيازي به آموزش نداشته باشند و با دنبال کردن پيغامها بتوانند به راحتي کار خود را انجام دهند.

از اين شقشقيه که بگذريم، همانطور که در بالا آمد شايد اولين و ابتدايي‌ترين موردي که در بحث آيين نگارش رايانه‌اي با آن مواجه باشيم، ابزار آن يعني صفحه کليد است. اولين صفحه کليدهاي فارسي در ايران بر اساس طراحي دکتر محمد صنعتي انجام شد که مبتني بر کليدهاي ماشينهاي تحرير سابق بود. اين طراحي با آنکه بعدها از سوي موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران رد شد اما هنوز هم وسيعترين کاربرد را دارد و شرکتهاي بزرگ دنيا چون Microsoft طرح سابق را پياده مي‌کنند. تفاوت اين طراحي با استاندارد 2901 موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران که در لينوکسها و ويرايشگرهاي آزاد مانند UNIPAD استفاده مي‌شود بيشتر در رعايت نکردن مکان نويسه‌هاي «پ»، «ژ»، ZWJ و ZWNJ است. در استاندارد 2901 ترتيب کليدها به اين صورت است:

در نسخه‌هاي مختلف سيستم عامل ويندوز XP مايکروسافت، چند طراحي صفحه کليد فارسي با اندک تفاوتهايي (معمولا جابجا شدن «پ» و «ژ» و فاصله مجازي و اتصال مجازي) وجود دارد که شايد بهترين طراحي مربوط به نسخه خانگي ويندوز باشد:

اگر ترتيب کليدهاي صفحه کليد شما تفاوت دارد و مايل به استفاده از ترتيب ديگري هستيد يکي از راهها، جايگزين کردن فايل kbdfa.dll مورد نظر در مسير %systemRoot%\system32 در حالت safe mode است. اين هم فايل صفحه کليد بالا!

در انواع linux دقيقا صفحه کليد فارسي رعايت شده است و مي‌توان با آن کار کرد. در ويندوز همان نرم افزار unipad بهترين گزينه است. مي‌توانيم به جاي اينکه منتظر باشيم از بالا کاري انجام شود فقط کافي است برخي از قواعد ساده را رعايت کنيم اگر روي کامپيوتري هستيد که برنامه هم نمي‌توانيد نصب کنيد و ويندوز xp است مي‌توانيد براي گذاشتن نويسه‌هايي که گفته شده يک notepad باز کنيد و با کليک سمت راست از منوي بازشو گزينه‌ي Insert unicode control character را انتخاب کنيد و نويسه مورد نظر خود را برگزينيد. اين تقريبا کاري است که اکنون انجام مي‌دهم. مهم خواستن است انجام دادن و تغيير دادن چندان دشوار نيست.
دست عبود درد نکنه که اينها را با حوصله اينجا نوشت و مرتب کرد.

با خوندن پست عبود ياد مطلبي که مدت‌ها قبل تو سايت خوابگرد در مورد نگارش زبان فارسي در وب بود افتادم که فکر کنم خيلي بي‌ربط به اين مطلب نباشه اميد که همه‌مون رعايت کنيم.

سه قانون ساده‌ي نوشتن در کامپيوتر و براي وب
نيم‌فاصله چيست؟
براي ايجاد فاصله ميان کلمات، ما از کليد Space استفاده مي‌کنيم که به آن اصطلاحا مي‌گوييم «فاصله». اما يک نوع فاصله هم براي ما فارسي‌‌نويسان هست که به آن مي‌گوييم «نيم‌فاصله» که با زدن هم‌زمان دو کليد Shift و Space ايجاد مي‌شود. استفاده‌ي هم‌زمان از اين دو کليد، بدون اين که از نظر ظاهري ميان دو کلمه فاصله ايجاد کند، باعث مي‌شود اين دو کلمه به هم نچسبند.

موارد کاربرد نيم‌فاصله چيست؟
«مي» افعال مضارع، «ها» جمع، پسوند فعل‌ها، و کلمه‌هايي که از دو يا چند جزء تشکيل شده‌اند. به‌خصوص کساني که در نوشتن از قاعده‌هاي گوناگون «جدانويسي» پيروي مي‌کنند، بيش‌تر به اين «نيم‌فاصله‌»ي نازنين نياز دارند
يک برنامه‌ي بسيار سبک را (به اسم تري‌لي‌آوت) وجود داره که براي ساخت نيم‌فاصله مناسبه. شايد کاراي ديگه ميشه کرد ولي من ازش راضيم.

دو تا نکته‌ي ديگر هم هست.
نخست علامت‌هاي نگارشي مثل نقطه، ويرگول، نقطه‌ويرگول، علامت سؤال، علامت تعجب، سه‌نقطه و... شيوه‌ي تايپ اين علائم . فاصله انداختن بين علامت‌هايي چون [. ، ؛ : ؟ !] با کلمه‌ي قبلي غلط است و فاصله نينداختن بين آن‌ها و کلمه‌ي بعدي‌شان هم به هم‌چنين. درست اين است:
[کلمه] [علامت نقطه‌گذاري] [فاصله يا همان space] [کلمه‌ بعد]
متوجه باشيد که قبل از يکي اين علامت‌ها کليد Space را نزنيد، و نيز بعد از علامت‌ها حتما کليد Space را بزنيد. رعايت اين شيوه، هم شکل ظاهري متن را زيباتر مي‌کند و هم باعث مي‌شود نقطه‌گذاري‌هاي متن شما در هر حالتي از ديده شدن در مونيتور و يا چاپ شدن روي کاغذ، به هيچ وجه از انتهاي سطر پايين نيفتند. هنگام استفاده از سه‌نقطه [...] هم بدون هيچ فاصله‌اي از کلمه‌ي قبل، سه‌ نقطه (دقيقا سه نقطه، نه کم‌تر و نه بيش‌تر) پشت سر هم تايپ کنيد؛ اين جوري.
دومي مربوط است به استفاده از علامت‌هايي مثل پرانتز، کروشه، آکولاد و گيومه ("«[{}]»"). براي اين‌ها هم دقيقا يک فرمول بسيار ساده وجود دارد، دقت کنيد: هر کدام از اين علامت‌ها را که باز مي‌کنيد، قبلش بايد Space را زده باشيد تا با کلمه‌ي قبلي فاصله ايجاد شود، اما بعد از علامت به هيچ‌وجه کليد Space را نزنيد و فاصله ايجاد نکنيد. براي بستن علامت هم دقيقا برعکس عمل کنيد؛ يعني بدون هيچ فاصله‌اي از کلمه‌ي قبلي، علامت را ببنديد، ولي بعد از آن کليد Space را بزنيد و به نوشتن ادامه دهيد. نمونه‌ي اين شيوه را مي‌توانيد در جملاتي از سطرهاي بالا که داخل پرانتز آمده‌اند، ببينيد. به اين مثال هم مي‌توانيد توجه کنيد تا دقيقا دريابيد ماجرا چيست: «براي نگارش در کامپيوتر و براي وب بايد اصول آن را (به‌عنوان الفبا) رعايت کرد.»

پس اگر کسي براي نوشته‌اش اهميت و جديت قائل باشد، به ظاهر و آداب نوشتن هم بايد دقت کند.

منبع: خوابگرد